Mediation in het sociaal domein

Het inzetten van mediation in het sociaal domein is in opkomst. In mijn eigen gemeente heeft de gemeenteraad met ruime meerderheid een motie aangenomen waarbij is uitgesproken een mediatorfunctie binnen het sociaal domein te willen realiseren. Een interessante ontwikkeling omdat daarbij de vraag rijst hoe je een dergelijke functie inzet en wat de meerwaarde voor de burger is. Allereerst is het goed om na te gaan hoe een “echte” mediation verloopt: Een mediationgesprek verloopt via een structuur, een vast patroon dat de mediator goed bewaakt. De mediation begint met het ondertekenen van een mediationovereenkomst. Een mediator hakt geen knopen door. De mediator begeleidt het proces waarin deelnemers samen het conflict tot een voor hen goede oplossing trachten te brengen. De mediator heeft vooraf vrijwel geen informatie over het conflict. Dit maakt dat hij zonder vooroordeel en voorkennis met de deelnemers aan het mediationproces in gesprek gaat en kan onderzoeken wat er werkelijk speelt. Mediators hebben allemaal hun eigen werkwijze, er zijn dus verschillen in benadering mogelijk. In grote lijnen echter gebeurt het volgende: Mediator en deelnemers ontmoeten elkaar op hetzelfde moment voor een eerste gesprek. De mediator vraagt wie iedereen is en wie hij of zij eventueel vertegenwoordigt. Vervolgens wordt de overeenkomst tot mediation besproken en ondertekend. Dan krijgt elke deelnemer de gelegenheid om te vertellen wat er volgens hem aan de hand is en wat hij met mediation wil bereiken. Basisregels daarbij zijn dat deelnemers het verhaal vertellen zoals zij dat zien en dat zij elkaar niet in de rede vallen. Het gaat erom dat ieders verhaal zo goed mogelijk wordt verteld. Deze verhalen verschillen vaak omdat ieders invalshoek, perspectief en beleving kan verschillen. Soms wil de mediator met deelnemers afzonderlijk praten. De mediator zal dan uitleggen waarom hij daarvoor kiest. In enkele situaties kan het zo zijn dat de mediator beurtelings meerdere gesprekken met deelnemers apart voert, maar meestal worden de gesprekken in aanwezigheid van beide deelnemers gevoerd. Soms komt men al in een eerste gesprek tot een oplossing en soms komt men in het eerste gesprek tot de conclusie dat mediation niet de geschikte methode is om het probleem op te lossen. Meestal worden er drie gesprekken gevoerd, soms meer, afhankelijk van complexiteit van de problematiek. Als duidelijk is waar het conflict precies om draait en als helder is geworden welke belangen er bij elk van de deelnemers spelen, begeleidt de mediator hen bij het zoeken naar een oplossing die voor allen aanvaardbaar is. De mediator stimuleert cliënten daarbij in het bedenken van zo veel mogelijk alternatieven. Is die oplossing eenmaal gevonden, dan wordt schriftelijk vastgelegd hoe cliënten hun geschil zullen oplossen. Die afspraken worden vervolgens vervat in een (vaststellings-)overeenkomst, die door cliënten wordt ondertekend. Deze overeenkomst is juridisch bindend, dus cliënten moeten zich daaraan houden. Het komt ook voor dat er voor een deel van het probleem een oplossing wordt gevonden, maar voor een ander deel niet. De bereikte oplossing wordt dan vastgelegd in een vaststellingsovereenkomst. Het resterende deel van het probleem wordt dan op een andere manier opgelost. De vormen van mediation binnen het sociaal domein die ik ben tegengekomen lijken geen van allen op het proces zoals hierboven omschreven. Het heeft meer weg van een eigentijdse vertaling van de uniforme openbare voorbereidingsprocedure dan wel klachtrecht uit de Algemene wet bestuursrecht (Awb). In de diverse voorstellen die ik heb gezien is het geenszins de bedoeling dat een burger en een gemeente in een mediation proberen tot een voor beide partijen bevredigende oplossing te komen. Het proces wordt gebruikt om de burger gelegenheid te bieden een zienswijze te geven of klachten te uiten. Als je als gemeente kiest voor mediation, maak er dan ook een echte mediation van zodat het voor de burger duidelijk is dat het proces kan leiden tot een oplossing. Wil je alleen maar gelegenheid bieden om een zienswijze te geven verklaar dan de voorbereidingsprocedure uit de Awb van toepassing. Gaat het alleen om een soort van klachtrecht, gebruik dan het in- en externe klachtrecht uit de Awb. Burgers zijn meer gebaat bij een transparante en sociale houding van een gemeente dan een extra middel dat geen zicht geeft op een voor de burger bevredigende oplossing. Vertrouwen herstel je niet door een surrogaat te bieden!