Beleidsbemiddeling, een nuttig instrument?

In de sfeer van mediation is conflictbemiddeling over zakelijke-, arbeids- en relationele geschillen een bekend fenomeen. Bemiddeling in maatschappelijke conflicten, bekend onder beleidsbemiddeling, is in Nederland wat minder bekend. Het ministerie van BZK heeft daarover in 2012 een handleiding gepubliceerd en recent heeft Aik Kramer daarover een handzaam boek geschreven. Beleidsbemiddeling is een relatief nieuw verschijnsel in Nederland maar wordt al sinds de jaren tachtig veelvuldig toegepast in de VS, waar men het “public policy mediation” noemt. Beleidsbemiddeling wordt zowel in het boek als de handleiding omschreven als een vorm van bemiddeling die zich toespitst op complexe maatschappelijke conflicten en vastgelopen beleidskwesties, met andere woorden het komt alleen voor binnen het publieke domein. Daarmee is meteen het onderscheid gegeven tussen beleidsbemiddeling en mediation. De beleidsbemiddelaar is te vergelijken met een mediator, nl. het is een onafhankelijke en neutrale persoon. De beleidsbemiddelaar dient in ieder geval dezelfde vaardigheden te bezitten als de mediator. Daarnaast moet hij globale kennis hebben van de regelgeving omtrent het maatschappelijk conflict en bovenal moet hij politiek gevoel en -inschattingsvermogen hebben. Is beleidsbemiddeling een middel dat bij elk maatschappelijk conflict en vastgelopen beleidskwestie in een gemeente kan worden toegepast. Naar mijn idee is het antwoord op die vraag ontkennend. Bemiddeling binnen de autonomie van de gemeente zou kunnen maar in gevallen dat het conflict voortvloeit uit formele regelgeving wordt het al moeilijker omdat de uitkomst van een bemiddeling niet in strijd mag en kan zijn met geldende regels. Met andere woorden, het heeft alleen een kans van slagen als een gemeentebestuur de beleidsruimte heeft om een compromis te sluiten en – uiteraard – daartoe bereid is. Is beleidsbemiddeling te verkiezen boven een juridische procedure? Vanuit het oogpunt van de maatschappelijke partijen zou ik deze vraag bevestigend beantwoorden. Rechters toetsen besluiten van de overheid op formele gronden en komen indirect alleen aan een materieel oordeel toe als de conclusie is dat de overheid feitelijk geen andere beslissing kan nemen dan gevraagd. Bij beleidsbemiddeling is de vrijheid van partijen in dat opzicht veel groter. Een andere kwestie die bij beleidsbemiddeling een grote rol kan spelen is het mandaat dat een vertegenwoordiger van de gemeente bij de gesprekken heeft. Je ziet vaak dat de vertegenwoordiger van bijvoorbeeld een gemeenteraad wel mandaat heeft om de gesprekken te volgen maar geen beslissingsmacht. Voor ieder compromis die tijdens een sessie op tafel komt moet de vertegenwoordiger vaak terug naar de gemeenteraad met de vraag of met het compromis kan worden ingestemd. Het is dus van het allergrootste belang dat in de voorbereiding de gemeenteraad heldere kaders stelt op basis waarvan de gemeentelijke onderhandelaar zaken kan doen. Dit vraagt ook veel van de beleidsbemiddelaar omdat die erop zou moeten toezien dat de uitgangspunten van de gemeente in een bepaalde kwestie door een gemeenteraad in heldere kaders zijn vervat. Het valt niet te ontkennen dat veel gemeenteraden hiermee tobben. Je ziet dat vaak terug bij burgerparticipatieprocessen waarbij de gemeenteraad vooraf niet helder heeft bepaald wat met de uitkomst van het participatietraject wordt gedaan. Een voorbeeld daarvan heeft zich afgespeeld in mijn eigen gemeente ten aanzien van een toekomstvisie voor de gemeente. In het kader van die toekomstvisie is een uitgebreid participatietraject gevolgd waaraan veel bewoners, verenigingen en maatschappelijke instellingen hebben meegedaan. Op het moment van vaststelling door de gemeenteraad haakte de raad af omdat zij het niet eens waren met de uitkomsten van het participatietraject. Gevolg de toekomstvisie werd niet vastgesteld maar door middel van een amendement voor kennisgeving aangenomen. Voor al degenen die vooraf tijd en energie het traject hadden gestopt een teleurstellende uitkomst. Een en ander had kunnen worden voorkomen door in een vroegtijdig stadium door middel van kaderstelling het speelveld af te kaderen zodat iedereen tevoren wist of althans kon weten wat de speelruimte was. De vraag of beleidsbemiddeling een nuttig instrument is zou ik positief willen beantwoorden maar het vraagt veel van de deelnemende partijen. Het elkaar serieus nemen en rekening houden met elkaars verantwoordelijkheden is essentieel. Voor beleidsbemiddelaars geen eenvoudige klus, maar dat hoeft ook niet.